Powstanie styczniowe, które wybuchło w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku, zapisało się w historii jako jedno z najważniejszych i najbardziej dramatycznych zrywów niepodległościowych Polaków. Choć przez lata postrzegane głównie przez pryzmat klęski militarnej, w rzeczywistości było wydarzeniem o ogromnym znaczeniu społecznym, politycznym i symbolicznym. Szczególne miejsce w jego dziejach zajmuje Zagłębie Dąbrowskie – obszar, który w lutym 1863 roku stał się jedynym regionem całkowicie wyzwolonym spod władzy rosyjskiej. Do tych wydarzeń nawiązują obchody rocznicy Powstania Styczniowego, organizowane w Dąbrowie Górniczej, których kulminacja przypada na 6–7 lutego 2026 roku.
Miejscem koncentracji zagłębiowskich powstańców była początkowo Góra Zamkowa w Będzinie. W związku z nieprzybyciem dowództwa oddziały, działając w niewielkich grupach, rozpoczęły marsz w kierunku Ojcowa. To właśnie tam zebrały się siły, które w krótkim czasie urosły do około 2500 żołnierzy, obejmowanych dowództwem przez pułkownika Apolinarego Kurowskiego. Koniec stycznia i pierwsze dni lutego 1863 roku upłynęły na akcjach przeciwko lokalnym placówkom rosyjskim, których celem było zdobycie funduszy oraz broni dla rozwijającego się powstania.
Istotnym epizodem tych wydarzeń było starcie z 4 lutego 1863 roku w Dąbrowie. Liczący ponad 100 ludzi oddział pod dowództwem Apolinarego Młochowskiego starł się z rosyjską strażą graniczną. W wyniku potyczki rannych zostało 18 strażników, czterech wzięto do niewoli, a po stronie powstańczej poległo prawdopodobnie dwóch żołnierzy. Choć pieniędzy nie udało się zdobyć – Rosjanie zdołali wywieźć je za granicę pruską – wydarzenie to na trwałe zapisało się w lokalnej pamięci. Na pamiątkę tego starcia przy ulicy Letniej w Dąbrowie Górniczej postawiono krzyż powstańczy, który do dziś jest ważnym symbolem lokalnego patriotyzmu.
Bezczynność wojsk rosyjskich skłoniła dowództwo powstańcze do podjęcia bardziej zdecydowanych działań. 5 lutego 1863 roku oddział liczący około 250 ludzi, dowodzony osobiście przez pułkownika Kurowskiego, wyruszył w stronę Zagłębia. Celem operacji było przejęcie zakładów przemysłowych, które mogły stać się zapleczem produkcyjnym dla powstańców, a także opanowanie linii kolejowej oraz komór celnych w Modrzejowie i Czeladzi.
W trakcie marszu powstańcy kolejno wyzwalali Olkusz, Sławków i Maczki. Następnie ruszyli w kierunku Sosnowca, gdzie w nocy z 6 na 7 lutego 1863 roku doszło do regularnej bitwy z oddziałem rosyjskiej straży granicznej liczącym około 150 ludzi. Zwycięstwo powstańców pozwoliło na opanowanie stacji kolejowej. Warto podkreślić, że właśnie wówczas – po raz pierwszy na ziemiach polskich – przygotowano do walki pociąg pancerny. Wagony towarowe, obudowane podkładami kolejowymi z otworami strzelniczymi, zostały przystosowane przez kolejarzy w Maczkach, choć ostatecznie nie wzięły udziału w walce.
Po zdobyciu Sosnowca oddziały powstańcze wkroczyły do Dąbrowy Górniczej, którą zajęto bez walki. Ranni znaleźli opiekę w miejscowym szpitalu, a żołnierze mogli odpocząć po trudach kampanii. Wkrótce, również bez starć, zajęte zostały Będzin, Czeladź i Siewierz. Na całym obszarze Zagłębia Dąbrowskiego ustanowiono władzę Tymczasowego Rządu Narodowego. Był to moment wyjątkowy – Zagłębie stało się jedynym w pełni wyzwolonym regionem spod panowania rosyjskiego. 9 lutego 1863 roku pułkownik Kurowski wyruszył w drogę powrotną do obozu w Ojcowie, a jego oddziałowi towarzyszyła górnicza orkiestra z Dąbrowy.
Pamięć o tych wydarzeniach jest w Dąbrowie Górniczej wciąż żywa. Obchody rocznicy Powstania Styczniowego, zaplanowane na przełom stycznia i lutego 2026 roku, stanowią wyraz hołdu dla uczestników tamtych wydarzeń. Centralnym punktem uroczystości jest spotkanie pod krzyżem powstańczym przy ulicy Letniej na Mariankach – miejscu o szczególnym znaczeniu historycznym, ufundowanym przez Towarzystwo Przyjaciół Dąbrowy Górniczej.
Uroczystość odbywa się z udziałem władz miasta, zaproszonych gości oraz przedstawicieli środowisk społecznych i edukacyjnych. Wśród nich znajdują się m.in. Wiceprezydent Dąbrowy Górniczej Ewa Fudali-Bondel, ppłk Paweł Wach, dyrektor Szkoły Podstawowej nr 16 z oddziałami przedszkolnymi Alicja Biegańska wraz ze szkolną drużyną ZHP, delegacje TPDG, Muzeum Miejskiego „Sztygarka”, Straży Miejskiej oraz harcerze.
Program obchodów obejmuje powitanie gości, wprowadzenie historyczne, złożenie kwiatów i zapalenie zniczy pod krzyżem powstańczym. Szczególnie poruszającym elementem jest także zapalenie zniczy na grobach powstańców styczniowych na terenie Dąbrowy Górniczej – na cmentarzu przy ulicy Starocmentarnej (groby Mikołaja Dziubka, Aleksandra Popiela i Józefa Sołtyska) oraz na cmentarzu przy ulicy 11 Listopada (grób Kanwiszera).
Obchody rocznicy Powstania Styczniowego nie są jedynie wspomnieniem tragicznych wydarzeń sprzed ponad 160 lat. W Dąbrowie Górniczej świętujemy przede wszystkim moment, który był polskim sukcesem – czas, gdy dzięki determinacji, odwadze i współpracy mieszkańców udało się wyzwolić cały region spod władzy zaborcy. To historia, która pokazuje siłę wspólnoty i znaczenie lokalnego zaangażowania w walkę o wolność.
Dzisiejsze uroczystości, łączące przedstawicieli samorządu, instytucji kultury, szkół i harcerstwa, są dowodem na to, że pamięć o Powstaniu Styczniowym wciąż inspiruje kolejne pokolenia. To także przypomnienie, że sukces narodowy nie zawsze mierzy się trwałością militarnych zwycięstw, lecz odwagą, solidarnością i zdolnością do budowania wspólnej tożsamości. Właśnie dlatego rocznica Powstania Styczniowego pozostaje ważnym i żywym elementem dziedzictwa Zagłębia Dąbrowskiego.
