W czwartek, 30 października 2025 roku, w Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Tadeusza Kościuszki w Dąbrowie Górniczej odbyła się debata historyczna upamiętniająca 120. rocznicę wybuchu Rewolucji 1905 roku oraz powstania Republiki Zagłębiowskiej. Wydarzenie było częścią tegorocznych Dni Wolnościowych i przyciągnęło liczne grono pasjonatów historii, mieszkańców miasta oraz młodzież zainteresowaną dziejami regionu.
Spotkanie poprowadził Arkadiusz Rybak, który przywitał uczestników i przedstawił zaproszonych gości – uznanych badaczy przełomu XIX i XX wieku: prof. dr. hab. Dariusza Nawrota, dr. Dariusza Majchrzaka oraz dr. Sławomira Kałużę.
Całość wydarzenia wzbogaciły cztery krótkie filmy historyczne, wprowadzające do kolejnych części dyskusji. Ukazywały one dramatyzm tamtych lat, ale też odwagę i determinację ludzi walczących o wolność.
Pierwszy z filmów – „Edward Miętka – bohater Rewolucji 1905” – przypomniał postać jednego z bojowców OB PPS, który zginął w 1906 roku po nieudanym zamachu bombowym. Po jego projekcji rozpoczęła się debata zatytułowana „Pierwsza rewolucja czy czwarte powstanie narodowe?”. Historycy dyskutowali o charakterze tamtych wydarzeń, o ideowych podziałach i wspólnej walce socjalistów, narodowców oraz żydowskich środowisk robotniczych.
Druga część spotkania, poprzedzona filmem „Zagłębiowskie wydawnictwa i drukarnie PPS”, poświęcona była formom walki z carskim zaborcą. Rozmawiano o działalności bojowców PPS, zamachach, strajkach i roli podziemnej prasy w szerzeniu idei wolności. Uczestnicy debatowali też o znaczeniu Republiki Zagłębiowskiej – wyjątkowego przejawu lokalnej samorządności i społecznej mobilizacji.
W trzeciej części, po filmie „Bojowcy PPS zamordowani w Będzinie – marsz żałobny”, poruszono temat skutków rewolucji – represji, które dotknęły uczestników, ale także pozytywnych przemian, jakie zapoczątkowała. Dyskutanci zwrócili uwagę na rozwój organizacji społecznych, budzenie świadomości obywatelskiej i pierwsze próby wprowadzania języka polskiego do szkół oraz urzędów.
Ostatni film – „Napad na pociąg w Sławkowie” – ukazał dramatyzm i moralne dylematy bojowców PPS, stając się punktem wyjścia do refleksji nad granicami walki o wolność.
Debatę zakończyła żywa dyskusja z publicznością, w której pojawiły się pytania o współczesne znaczenie wydarzeń 1905 roku i ich miejsce w polskiej pamięci historycznej.
Organizatorem wydarzenia było Muzeum Miejskie „Sztygarka” w Dąbrowie Górniczej, które od lat przypomina o bogatej, niejednokrotnie burzliwej historii regionu i jego wkładzie w walkę o niepodległość.